Góc nhìn tâm lý dành cho nhân viên y tế.

Trong môi trường y tế, không chỉ có những ca trực kéo dài hay áp lực chuyên môn nặng nề. Có một áp lực khác, âm thầm hơn nhưng rất hao tổn: “Thông báo tin xấu”.

Khi phải nói với bệnh nhân hoặc người nhà rằng bệnh đã ở giai đoạn cuối, tiên lượng sống ngắn, hoặc điều trị chỉ còn mang tính duy trì, nhân viên y tế không chỉ truyền đạt thông tin y khoa, mà còn đứng trước một phản ứng cảm xúc rất mạnh của con người. Những phản ứng này đôi khi khiến nhân viên y tế cảm thấy bối rối, bất lực, thậm trí tổn thương.

Hiểu về các giai đoạn tâm lý khi tiếp nhận tin bệnh nặng hoặc cận kề cái chết giúp nhân viên y tế:

• Giảm phán xét
• Giao tiếp hiệu quả hơn
• Và đồng hành cảm xúc với bệnh nhân, người nhà một cách nhân văn hơn.

Mô hình 5 giai đoạn tiếp nhận tin bệnh nặng.

Mô hình 5 giai đoạn được đề xuất bởi Elisabeth Kubler – Ross, thường được áp dụng trong bối cảnh bệnh nặng, ung thư giai đoạn cuối và cận tử.

Cần lưu ý quan trọng.

• 5 giai đoạn không diễn ra theo thứ tự cố định.
• Không phải ai cũng trải qua đủ cả 5 giai đoạn.
• Một người có thể quay lại hoặc lặp lại giữa các giai đoạn.

Đây không phải thước đo đánh giá bệnh nhân mạnh hay yếu, mà là bản đồ giúp người chăm sóc hiểu hành trình cảm xúc của họ.

1. Phủ nhận (Denial)

“Không thể nào là sự thật”.

Phủ nhận thường là phản ứng đầu tiên khi bệnh nhân hoặc người nhà nhận tin bệnh nặng.

Biểu hiện thường gặp:

• Không tin kết quả chẩn đoán.
• Muốn làm lại xét nghiệm, đi nhiều bệnh viện.
• Nói “Bác sĩ nhầm rồi”, “còn cách khác mà”.

Ở giai đoạn này, bệnh nhân vẫn có thể sinh hoạt, nói chuyện khá bình thường, khiến người xung quanh nghĩ rằng họ “chưa hiểu hết vấn đề". Thực tế, phủ nhận là một cơ chế tự vệ tâm lý, giúp con người không bị choáng ngợp ngay lập tức bởi nỗi sợ cái chết.

Lưu ý cho nhân viên y tế: Không nên vội vàng đập vỡ sự phủ nhận, tránh tranh luận đúng sai, cung cấp thông tin rõ ràng, nhưng cho bệnh nhân thời gian để tiếp nhận.

2. Tức giận (Anger) 

“Tại sao lại là tôi?”.

Khi không còn phủ nhận được sự thật, cảm xúc tức giận thường xuất hiện.

Biểu hiện:

• Cáu gắt, dễ nổi nóng;
• Trách móc bác sĩ, điều dưỡng;
• Đổ lỗi cho hoàn cảnh, người thân, số phận;
• Có thể nói những lơi gây tổn thương.

Tức giận không phải là sự vô ơn hay chống đối, mà là sự bất lực được biểu hiện ra bên ngoài.

Lưu ý cho nhân viên y tế: Đừng cá nhân hóa cơn giận, đừng phản ứng phòng thủ, hiểu rằng, cơn giận không nhằm vào bạn, mà nhằm vào nỗi sợ và mất kiểm soát.

3. Mặc cả (Bargaining)

“Nếu tôi cố gắng, liệu tôi có thể sống thêm?”.

Ở giai đoạn này, bệnh nhân hoặc người nhà cố gắng tìm cách đàm phán với số phận.

Biểu hiện thường gặp:

• Cầu nguyện, hứa hẹn với thần linh;
• Tìm mọi phương pháp điều trị, kể cả ngoài y học;
• Nói “Chỉ cần qua được lần này”.

Đây là nỗ lực giành lại cảm giác kiểm soát, trong bối cảnh mà họ không thể kiểm soát được kết quả cuối cùng.

Lưu ý cho nhân viên y tế: Tôn trọng niềm tin của bệnh nhân, không phủ nhận hay mỉa mai hy vọng, giữ ranh giới rõ ràng về mặt chuyên môn, tránh tạo hy vọng sai lệch.

4. Trầm buồn (Depression)

“Tôi mệt rồi”.

Khi hy vọng dần cạn, người bệnh bắt đâu đối diện trực tiếp với mất mát, mất sức khỏe, mất tương lai như từng hình dung, mất vai trò trong gia đình.

Biểu hiện:

• Buồn sâu, khóc nhiều hoặc im lặng kéo dài;
• Ít nói, ít giao tiếp;
• Không còn quan tâm đến kế hoạch dài hạn.

Giai đoạn này không đồng nghia với trầm cảm bệnh lý, mà là nỗi buồn rất tự nhiên của con người khi đối diện với chia ly.

Lưu ý cho nhân viên y tế: Không vội “ động viên tích cực”, cho phép bệnh nhân được buồn, sự hiện diện lặng lẽ đôi khi giá trị hơn lời khuyên.

5. Chấp nhận (Acceptance)

“Tôi đã sẵn sàng”.

Không phải ai cũng đạt tới giai đoạn này, nhưng nếu có, bệnh nhân thường, bình thản hơn, ít sợ hãi, muốn sắp xếp lại các mối quan hệ, nói lời dặn dò, chia tay. Chấp nhận không có nghĩa là vui vẻ, mà là bớt kháng cự với điều không thể thay đổi.

Lưu ý cho nhân viên y tế: Tôn trọng sự yên lặng của bệnh nhân, hỗ trợ họ làm những điều còn ý nghĩa, giữ thái độ nhẹ nhàng.

Một vài lưu ý quan trọng cho nhân viên y tế:

• Không ép bệnh nhân phải chấp nhận.
• Không so sánh người khác còn chịu được.
• Không áp đặt cảm xúc tích cực.
• Điều quan trọng nhất là đi cùng nhịp cảm xúc của bệnh nhân, không kéo họ đi nhanh hơn khả năng của họ.

Kết luận

Thông báo tin bệnh nặng không chỉ là một nhiệm vụ chuyên môn, mà là một cuộc gặp gỡ sâu sắc giữa con người với con người. Hiểu các giai đoạn tâm lý khi tiếp nhận tin bệnh giúp nhân viên ý tế : bớt cô đơn trong công việc, giải xung đột giao tiếp, và giữ được sự nhân văn trong chăm sóc. Bởi vì, chăm sóc người kahcs không chỉ là chữa bệnh mà còn là ở bên họ trong những khoảnh khắc mong manh nhất của cuộc đời.

Bài viết được thực hiện bởi Vòng Ngọc Yến, sinh viên ngành Tâm lý học, trường Đại Học Công Nghệ Hutech. Yến quan tâm đến sức khỏe tinh thần và hỗ trợ cảm xúc cho nhân viên y tế và người chăm sóc.